Przejdź do treści
Historia miasta

Pomnik Bażantarnia

Stela upamiętnia polskiego robotnika przymusowego Edwarda Seweryna, który został stracony w Fasanerie w 1942 roku.

Robotnicy przymusowi zostali zarejestrowani na kartach indeksowych w komendzie głównej policji.
Awers karty ewidencyjnej w komendzie policji dla polskiego robotnika przymusowego Edwarda Seweryna.

Praca przymusowa w Wiesbaden - sprawa Seweryna

Podczas II wojny światowej zaopatrzenie rolnictwa i gospodarka wojenna w Rzeszy Niemieckiej były utrzymywane przy pomocy pracy przymusowej. W latach 1939-1945 Wehrmacht i niemieckie urzędy pracy deportowały do pracy w Rzeszy ponad 13 milionów osób z terenów okupowanych przez Niemcy. Robotnicy przymusowi pracowali również w Wiesbaden w złych warunkach w dużych przedsiębiorstwach, średnich i małych firmach oraz dla administracji miasta. Pierwsi robotnicy przymusowi przybyli tu w 1940 roku. W szczytowym okresie tak zwanego napływu cudzoziemców do Wiesbaden latem 1944 r. do pracy przymusowej skierowano od 6 500 do 7 000 cudzoziemskich robotników. Wśród nich był Edward Seweryn z Ludwinowa w Polsce. Musiał on wykonywać pracę przymusową w szkółce Willy'ego Raucha. Został aresztowany w 1942 roku. Został oskarżony o wykorzystywanie seksualne córki swojego pracodawcy. Został stracony w Fasanerie 10 lipca 1942 roku.

Praca przymusowa w Rzeszy Niemieckiej

Praca przymusowa towarzyszyła reżimowi narodowosocjalistycznemu od samego początku. Nawet więźniowie we wczesnych obozach koncentracyjnych byli zmuszani do ciężkiej pracy fizycznej. Względy ekonomiczne nie odgrywały tu początkowo żadnej roli. Celem było raczej zorganizowanie warunków pracy w taki sposób, aby były one upokarzające i miały efekt edukacyjny w sensie narodowosocjalistycznym. Motyw upokarzania osób wykluczonych ze "wspólnoty narodowej" poprzez zmuszanie ich do ciężkiej pracy był kontynuowany. Było to szczególnie widoczne w działaniach antyżydowskich, na przykład gdy Żydzi byli zmuszani do usuwania gruzu z synagog po listopadowych pogromach w 1938 roku.

Wraz z inwazją Rzeszy Niemieckiej na Polskę i początkiem II wojny światowej sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Praca przymusowa stawała się coraz bardziej konieczna, aby utrzymać zbrojenia i gospodarkę wojenną oraz przezwyciężyć wynikające z tego trudności ekonomiczne. Do 1939 r. nie prowadzono szeroko zakrojonych przygotowań do masowego wykorzystania zagranicznych robotników przymusowych. Zdecydowano się jedynie na wykorzystanie polskich jeńców wojennych w rolnictwie. Jednak sytuacja na niemieckim rynku pracy szybko się pogorszyła w wyniku wojny, dlatego w listopadzie 1939 r. władze pracy podjęły decyzję o masowym zatrudnieniu polskich pracowników w rolnictwie od 1940 roku.

Polscy robotnicy przymusowi

Deportacje Polaków rozpoczęły się natychmiast po niemieckiej inwazji na Polskę. Podczas ulicznych obław Wehrmacht i policja aresztowały do końca 1939 roku około 20 000 cywilów. Ponad 420 000 polskich żołnierzy zostało aresztowanych, a około 300 000 z nich deportowano do Rzeszy na roboty. Zakrojone na szeroką skalę kampanie propagandowe mające na celu rekrutację ochotników okazały się nieskuteczne, dlatego ostatecznie zwyciężyły środki przymusowej rekrutacji.

Podczas gdy urzędy pracy starały się zaspokoić potrzeby gospodarki wojennej poprzez masowe zatrudnianie zagranicznych pracowników, niemieckie władze bezpieczeństwa miały poważne zastrzeżenia co do masowej deportacji Polaków do Rzeszy Niemieckiej. Obawiano się "obcej infiltracji", szpiegostwa i powstań ze strony zagranicznej siły roboczej. W rezultacie rasistowskie przesłanki nazistowskiej ideologii i ekonomiczne wymogi wojny znalazły się w konflikcie. W ramach kompromisu opracowano szczególnie restrykcyjne wytyczne dotyczące postępowania z polskimi robotnikami. "Polskie dekrety" weszły w życie 8 marca 1940 r. i miały na celu dyskryminację rasową i wykorzystywanie polskich robotników przymusowych.

Polacy musieli nosić identyfikatory. Na ubraniach musieli nosić literę "P". Istniały również liczne ograniczenia i zakazy. Na przykład, gdy w życie weszły "polskie dekrety", polskim robotnikom zabroniono korzystania z transportu publicznego. Szczególne znaczenie dla nazistowskich ideologów miał zakaz prywatnych kontaktów między Polakami i Niemcami. Dotyczyło to w szczególności związków intymnych, które często karane były więzieniem w obozie koncentracyjnym dla polskich kobiet, a nawet śmiercią dla polskich mężczyzn.

Ustanowione w latach 1939-1941 procedury wyzysku cudzoziemskiej siły roboczej, takie jak "polskie dekrety", służyły jako model i były dalej rozwijane w zradykalizowanej formie do końca wojny.

Sytuację polskich robotników przymusowych pogorszył tzw. polski dekret karny, który wszedł w życie 4 grudnia 1941 roku. Prawnie kodyfikował on rygorystyczne traktowanie Polaków przez policję i sądownictwo. Od 1942 r. tzw. sądy specjalne wymierzały surowe kary.

Pomnik Bażantarnia

Edward Seweryn, urodzony 30 marca 1915 r. w Ludwinowie w powiecie kieleckim, był jednym z polskich robotników przymusowych zatrudnionych od 1940 r. w Wiesbaden. Nie ma prawie żadnych informacji o jego życiu. Udokumentowano, że musiał rozpocząć pracę 1 maja 1940 r. u Willy'ego Raucha w dzielnicy Wiesbaden Kleinfeldchen. Willy Rauch, który urodził się 10 listopada 1900 r. w Wiesbaden, od 1933 r. prowadził ogród targowy obok boiska sportowego Kleinfeldchen.

Tył karty rejestracyjnej Edwarda Seweryna
Odwrotna strona karty ewidencyjnej Seweryna z miejscem oddelegowania i odręczną adnotacją o jego egzekucji w 1942 r.

Edward Seweryn został poddany identyfikacji przez wydział śledczy w Wiesbaden 21 stycznia 1942 roku. Świadkowie zeznali w okresie powojennym, że Seweryn został oskarżony o seksualne wykorzystanie nieletniej córki swojego pracodawcy. Zgodnie z polskim kodeksem karnym, sprawa została ukarana wyjątkowo surowo i bez należytego procesu. Funkcjonariusze Tajnego Komisariatu Policji Państwowej we Frankfurcie nad Menem dokonali egzekucji Edwarda Seweryna w Fasanerie 10 lipca 1942 roku. Fasanerie była własnością miejską, która w tym czasie nie była jeszcze wykorzystywana jako ogród zoologiczny. Wydzierżawiono ją dr Richardowi Beerowi, który wykorzystywał ją do celów rolniczych. W latach 1939-1945 zatrudniono tu co najmniej 26 zagranicznych robotników przymusowych.

Wkrótce po śmierci Seweryna do pracy w szkółce Willy'ego Raucha skierowano pochodzącą z Kijowa Katarzynę Sawczenko. 2 maja 1944 r. dołączył do niej 17-letni Stanisław Wroniewicz.

Długotrwała wojna przeciwko Związkowi Radzieckiemu i rosnące zapotrzebowanie na siłę roboczą, w szczególności w przemyśle zbrojeniowym, doprowadziły do centralizacji polityki zatrudnienia od 1942 roku. W dniu 21 marca 1942 r. Fritz Sauckel (1894-1946) został mianowany "Generalnym Pełnomocnikiem ds. Po klęsce pod Stalingradem polityka pracy uległa dalszej radykalizacji, a "rozmieszczenie cudzoziemców" doświadczyło ogromnej ekspansji ilościowej we wszystkich obszarach. Jeńcy wojenni i więźniowie obozów koncentracyjnych byli coraz częściej wykorzystywani do pracy, co doprowadziło do rozwoju rozległej sieci obozów jenieckich i obozów koncentracyjnych. Dla cywilnych robotników ze Związku Radzieckiego, którzy byli deportowani do Rzeszy Niemieckiej od wiosny 1942 r., stworzono kompleksowe specjalne prawo na wzór "polskich dekretów".

Stworzony w ten sposób system "rozmieszczania zagranicznej siły roboczej" obowiązywał do ostatnich tygodni wojny. Bombardowania niemieckich miast i zawierucha ostatnich dni wojny zagroziły życiu robotników przymusowych. W dniu 9 marca 1945 r. zniszczony został największy obóz pracy przymusowej w Wiesbaden. Ponieważ zagranicznym robotnikom przymusowym zabroniono chodzić do schronów, ponad 20 osób zginęło w wyniku zbombardowania obozu, który znajdował się w pobliżu rzeźni w Wiesbaden. Wraz ze zniszczeniem obozu zawaliły się również wszystkie konstrukcje służące do zaopatrywania robotników przymusowych. Zagraniczni robotnicy błąkali się po mieście w poszukiwaniu sposobów na zdobycie pożywienia. Zostali wyzwoleni, gdy 28 marca 1945 r. wkroczyła armia amerykańska. Większość ocalałych pozostała w Wiesbaden przez kilka miesięcy jako "przesiedleńcy", dopóki rząd wojskowy nie był w stanie przenieść ich do ich krajów ojczystych.

W trakcie dochodzenia prawnego w sprawie zbrodni nazistowskich w latach 50. i 60. śmierć Seweryna była również przedmiotem dochodzenia prowadzonego przez Urząd Policji Kryminalnej Hesji w Wiesbaden. Nieznani sprawcy byli ścigani za morderstwo.

W latach 1962-1964 detektywi przesłuchiwali m.in. byłych funkcjonariuszy Tajnej Policji Państwowej we Frankfurcie nad Menem i jej oddziału w Wiesbaden. Śledztwo wykazało, że egzekucji dokonał Bernhard Weyland, asystent oficera frankfurckiego Gestapo. Inni funkcjonariusze, w tym szef frankfurckiego gestapo Oswald Poche, podobno brali udział w egzekucji. Podczas przesłuchania Weyland stwierdził również, że około dziesięciu polskich robotników przymusowych zostało zmuszonych do udziału w egzekucji Seweryna. Miało to na celu odstraszenie i wzbudzenie strachu wśród robotników przymusowych.

Postępowanie przeciwko urzędnikom odpowiedzialnym za przeprowadzenie egzekucji zostało umorzone przez starszego prokuratora Sądu Okręgowego we Frankfurcie nad Menem w dniu 6 stycznia 1968 roku. Oskarżonym nie można było udowodnić ponad wszelką wątpliwość, że brali udział w egzekucji lub, jak w przypadku Weylanda, twierdzili, że wykonywali rozkazy przełożonych, nie zdając sobie sprawy, że uczestniczą w przestępstwie.

Stela informacyjna przy wejściu do Tierpark Fasanerie upamiętnia robotników przymusowych deportowanych do Wiesbaden od 2025 roku. Przypadek Edwarda Seweryna i jego egzekucja są również krytycznie analizowane na miejscu.

Archiwum miasta

adres

Im Rad 42
65197 Wiesbaden

Adres pocztowy

Skrytka pocztowa 3920
65029 Wiesbaden

Uwagi dotyczące transportu publicznego

Transport publiczny: przystanek Kleinfeldchen/Stadtarchiv, linie autobusowe 4, 17, 23, 24 i 27 oraz przystanek Künstlerviertel/Stadtarchiv, linia autobusowa 18.

Godziny otwarcia

Godziny otwarcia czytelni:

  • Poniedziałek: od 9.00 do 12.00
  • Wtorek: od 9.00 do 16.00
  • Środa: od 9 do 18
  • Czwartek: od 12 do 16
  • Piątek: nieczynne

Również interesujące

lista obserwowanych

Wyjaśnienia i uwagi

Źródło zdjęć